شهر دیباج یکی از شهرهای کوهستانی شهرستان دامغان در استان سمنان است که در ۵۵ کیلومتری شمال دامغان واقع شده است. این شهر به خاطر آب و هوای مناسب و چشمهسارهای فراوان، مستعد پرورش محصولات باغی مانند گردو، گیلاس و انگور است و همچنین مرکز دهستان رودبار به شمار میآید.
چهارده قبلاً از چهار روستای کوچکتر تشکیل میشد. علاوه بر سه روستایی که در بالا نام برده شد، روستا یا ده چهارم امین آباد نام داشت که اکنون خراب ده نامیده میشود و هر سال در هشتم محرم مردم به یادبود مردگان این ده در آنجا گرد میآیند. بنا به گفته مردم محلی این ده در گذشته بر اثر حمله سپاهیان مهاجم یا بلایای زمینی ویران شده است. امروزه اندکی بنای مخروبه در محل این ده دیده میشود.
نام جدید این شهر از امامزادهای به همین نام در این مکان اقتباس شده است. مقبره منسوب به محمد پسر جعفر صادق امام ششم شیعیان دوازده امامی که ملقب به امامزاده محمد دیباج است در محله قلعه در جنوب غربی شهر واقع شده است.
نزدیک به همه مردم این شهر مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند. اغلب مردان برای کار به دامغان، سمنان یا گرگان مهاجرت میکنند. دیباجی گویش مردم شهر دیباج است. پژوهشگران زبانشناس دیباجی را از زبانهای کاسپین میدانند. گویش دیباجی علیرغم داشتن شباهتهایی با گویشهای مجاور خود بهویژه نواحی شمالی، تفاوتهایی نیز با آنها دارد. پژوهشگران زبانشناس با توجه به قرابت خاص گویش دیباجی با گونههای مازندرانی به لحاظ صرفی و نحوی، گویش دیباجی یکی را از گونههای مازندرانی میدانند.
از معروفترین شخصیت ها؛ صادق هدایت از خاندان هدایت و نوه اسماعیل کمال (که به دست زکی خان زند کشته شد) و فرزند رضا قلی خان هدایت (ملقب به رضا قلی خان طبرستانی یا رضا قلی خان هزارجریبی) است که هر چند خود متولد تهران بوده، اما اصالت دیباجی داشت. اسماعیل کمال (در برخی منابع از او با عنوان آقا محمدطاهر طبرستانی یاد کردهاند)، جد صادق هدایت، از اعیان قریه چهارده رودبار و خزانه دار آقامحمدخان قاجار بود. از خاندان هدایت و فرزندان رضا قلی خان، جوادخان سعدالدوله و مهدی قلی خان مخبرالسلطنه به نخستوزیری، مرتضی قلی خان صنیع الدوله به ریاست مجلس شورای ملی و محمدقلی خان مخبرالملک به نمایندگی مجلس و وزارت دارایی، حسین قلی خان مخبرالدوله به وزارت پست و تلگراف در دوره قاجار و پهلوی رسیدند. در دوره پهلوی، دبستانی به نام این خاندان (هدایت) در دیباج ایجاد شده است که کماکان به فعالیت میپردازد و نیز پویا شکوهی مجری، کارگردان، گزارشگر شبکه جام جم و تهیهکننده مراسمات و همایشها از هنرمندان این خطه و دیار میباشد.
این شهر به خاطر آب و هوای کوهستانی، مستعد پرورش محصولات باغی و دامپروری است. در دیباج گردو از عمده میوههای باغی، در کنار گیلاس، انگور، آلبالو، زردآلو و سیب میباشد. در عین حال سیب زمینی و گندم دو محصول عمده کشاورزی دیگر این ناحیه است. آب کشاورزی و آشامیدنی از چشمههای مختلف طبیعی که در اطراف شهر به ویژه در منطقه شمال شرقی شهر واقع هستند، تأمین میشود.
برخی از محصولات کشاورزی، باغی و دامی این منطقه، به لحاظ کیفیت و مرغوبیت، از گذشته، آوازه ای کشوری و جهانی داشته است. از آن جمله اند؛ گردو، گیلاس، آلبالو، سیب زمینی و گندم. که این تولیدات سالانه راهی بازار پایتخت و شهرهای دیگر میشده است. سیب زمینی دیباج، محصولی زبانزد در استان سمنان است. گردوی تولیدی این ناحیه، از نظر کمی و کیفی، دارای تنوع محصول و مشتری پسند است. گیلاس مرغوب دیباج، از نمونه محصولات با کیفیت باغی استان سمنان برای تأمین بازار مصرف مازندران و تهران به حساب میآید. ارقام بومی و قدیمی گندم در این منطقه، شهره خاص و عام بوده و فقط در دوره محمد شاه و ناصرالدین شاه قاجار، سالانه بیش از شش تن مصرف خاندان سلطنتی، از گندم دیباج تأمین میشده است (صنیع الدوله معروف به اعتماد السلطنه، محمدحسنخان؛ کتاب مطلع الشمس، صفحه ۴۹).
بطور خلاصه
– دیباج پیشتر به نام “چهارده” یا “چهارده رودبار” شناخته میشد و در سال ۱۳۷۵ به عنوان یک شهر رسمی شناخته شد.
– این شهر شامل روستاهای قلعه، ورزن و زردوان است و به عنوان مرکز دهستان رودبار در بخش مرکزی شهرستان دامغان محسوب میشود.
– مقبره امامزاده محمد، فرزند امام جعفر صادق، در این شهر واقع شده و به عنوان یکی از نقاط تاریخی و مذهبی مهم شناخته می شود.
– دیباج به دلیل آب و هوای کوهستانی و وجود مراتع وسیع، مستعد پرورش دام و محصولات کشاورزی است.
– محصولات باغی شامل گردو، گیلاس، آلبالو، زردآلو و سیب میباشد.
– همچنین، سیبزمینی و گندم از محصولات عمده کشاورزی این منطقه هس د.
– حدود ۳۰% از مردم دیباج از طریق پرورش گوسفند و بز امرار معاش میکنند.
– دیباج در ارتفاعات البرز واقع شده و از شمال به کوههای البرز و از جنوب به شهر دامغان محدود میشود.
– این شهر دارای آب و هوای سرد در زمستان و معتدل در تابستان است و میزان بارش سالانه آن بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیمتر است.
– چشمههای طبیعی در اطراف دیباج، منبع اصلی آب شرب و کشاورزی این منطقه هس د.
– دیباج دارای جاذبههای طبیعی و تاریخی متعددی است که میتواند به عنوان مقاصد گردشگری مورد توجه قرار گیرد.
– چشمههای آب درمانی و گه زندان از جمله مکانهای دیدنی این شهر هس د.
– برگزاری جشنوارههای محلی و تورهای طبیعتگردی میتواند به جذب گردشگران کمک کند.
– جمعیت دیباج بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، حدود ۵٬۶۴۷ نفر بوده و بیشتر مردم این شهر مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند.
– زبان مردم دیباج نزدیک به مازندرانی است و فرهنگ محلی غنی و م وعی دارند.
– با توجه به مشکلات اقتصادی و عدم اشتغال جوانان، دیباج یکی از شهرهای مهاجر فرصت محسوب میشود.